Тарыхты жана ата-бабаларды эскерүү күнү — тарыхчы Кыяс Молдокасымов менен сүйлөшүү

‹›

Тарыхты унуткан эл тамырын жоготот, келечектин үстүндө иштегендер өнүгүүнү көздөйт. Биз мурастардан сабак алып, ата-бабабыздын еңбек теринин урматына тынчтыкта жашоону жакшыртууну максат кылып келебиз. Чыңгыз Айтматов айткандай, эл өзү болгон үчүн өткөндү эстеп, келечекти үмүт кылууга тийиш.

1938-жылдын 5–8-ноябрында кыргыз элинин көрүнүктүү өкүлдөрүнөн 138 киши окко учкан. Алардын сөөгү кирпич заводу буга чейин бузулган жерге көмүлгөн; ошол жерде бүгүнкү күндө Ата-Бейит эс алуу жайы жайгашкан. Эски салт боюнча 7–8-ноябрлар — тарыхты эстөө жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү болуп белгиленип калган. Тарыхчы Кыяс Молдокасымов белгилегендей, бул күндөр эгемендикке жана эркиндикке умтулган адамдардын эскерилишин чагылдырат.

Көп жылдар бою 7-ноябрь Октябрь ыңкылабынын күнү катары белгиленчү. Бирок 2017-жылдан тартып Кыргызстанда бул дата башкача мааниге ээ болуп, 7-ноябрь — Тарых күнү, ал эми 8-ноябрь — Ата-бабаларды эскерүү күнү деп расмий бекитилген. Мындай эки күндүк формат ошол учурларда курман болгондорду — айрыкча 1938-жылдагы окко учкандарды эскерүүгө ылайыктуу деп эсептелет.

Тарыхчынын айтымында, совет доорунда кайрадан куурган кыргыз мамлекеттик түзүлүшүнүн башында турган адамдар — Иманалы Айдарбеков, Жусуп Абдрахманов жана башкалар саясий кууп-сүрүүнүн курмандыгы болгон. Алардын сөөгү кийинчерээк Ата-Бейиттен табылган. Ал эми Ишеналы Арабаев, Абдыкерим Сыдыков, Абдыкадыр Орозбеков сыяктуу айрым көрүнүктүү адамдардын тагдыры азыркыга чейин толук аныктала элек.

Эл оозунда жүргөн маалыматтарга караганда, 1938-жылы окко учкан бир бөлүк кишилердин сөөгү Бишкектеги Ала-Арча көрүстөнүнүн жанындагы каналдын жээгине түн ичинде коюлган деген сөз бар. Уйгур улутунун улуулары жана көрүстөнгө келгендер ушундай кептерди айтып калышкан. Археологдор менен биргеликте текшерүү жүргүзүлгөндө кадимки көрүстөнгө караганда беткейлердин өзгөргөндүгү байкалган. Мындан улам, ошол жерде Абдыкерим Сыдыков менен Абдыкадыр Орозбековдун сөөгү болушу мүмкүндүгү айтылууда. Тарыхчы бул аймакта изилдөөлөр үчүн укук коргоо органдарынан уруксат талап кылып кайрылган, бирок азырынча тиешелүү иштер кылынган эмес.

1937–1938-жылдардагы куугунтуктун курмандыктарынын биринчи улуу жайы — Ата-Бейит эскерүү комплекси деп саналса, 2024-жылы Узген районунун Эски-Покровка айылында курулган Кекилик-Учар бейити — 1920–1953-жылдардагы курмандыктарды эскерүүчү экинчи ядролук орун болуп калды.

Өткөн жылы президент Садыр Жапаров кыргыз мамлекеттик түзүлүшүнүн негизин салган жетекчилер — Абдыкерим Сыдыков, Иманалы Айдарбеков, Жусуп Абдрахманов, Абдыкадыр Орозбеков жана Ишеналы Арабаев жөнүндө буйрукка кол койгон. Бул документ аталган адамдарды кыргыз мамлекетчилигинин негизги түзүүчүлөрү катары тааныды жана алардын эскерүүгө тийиш экенин баса белгиледи.

Эске салчу жактар:
– Эскерүү күндөрүндө элдер эстеликтерге гүл коюп, мүнөттүү тынчтык күтүп, улуттун тарыхы тууралуу сабактарды уюштурушат.
– Окутуу мекемелеринде 1930-жж. саясий куугунтук тууралуу маселелерди тереңирээк камтуу жаштарга тарыхый билип-билбестиги жана патриоттук тарбия үчүн зарыл.
– Мүнөздүү жерлерди илимий изилдөө, изилдөө иштерин ачык жүргүзүү жана курмандыктардын так тагдырын аныктоо — коомдун тарых үчүн жоопкерчилигин күчөтөт.

Тарыхты эстөө — келечекти куруунун бир бөлүгү. Ата-бабалардын тагдырын чиӊдоо жана акыйкаттык талап кылуу ар бир жарандын милдети.